Beslenme ve sağlık sözlüğü

Vücut ağırlığının yağ, kas, su ve kemik gibi bileşenlere dağılımıdır. Aynı kilodaki iki kişinin kompozisyonu çok farklı olabilir; sağlık açısından önemli olan çoğu zaman toplam kilodan çok bu dağılımdır.

İlgili sayfa: Beslenme sistemi

Vücuttaki toplam yağ dokusunun ağırlığıdır. Kilo yönetiminde asıl azaltılması hedeflenen bileşendir; yağın özellikle karın bölgesinde birikmesi metabolik riskle ilişkilidir.

İlgili sayfa: Sürdürülebilir kilo yönetimi

İskelet kaslarının toplam ağırlığıdır. Kas dokusu kan şekerinin kullanımında, günlük enerji harcamasında ve hareket kapasitesinde önemli rol oynar; kilo verirken korunması hedeflenir.

İlgili sayfa: Sürdürülebilir kilo yönetimi

Karın bölgesindeki yağlanmanın basit ve değerli bir göstergesidir. Kilo değişmese bile bel çevresindeki azalma, yağ dağılımının iyileştiğini düşündürebilir.

İlgili sayfa: İnsülin direnci ve prediyabet

Vücudun dinlenme halinde solunum, dolaşım ve hücre yenilenmesi gibi temel işlevleri için harcadığı enerjidir. Günlük enerji harcamasının en büyük bölümünü oluşturur ve kas kütlesiyle ilişkilidir.

İlgili sayfa: Sürdürülebilir kilo yönetimi

Yaşa ya da hastalığa bağlı olarak kas kütlesinde ve kas gücünde azalmadır. Düşme ve bağımsızlık kaybı riskini artırır; yeterli protein ve kuvvet çalışması korunmada önemlidir.

İlgili sayfa: Menopoz öncesi dönemde kemik sağlığı

Kanser gibi kronik hastalıklarda görülen, istemsiz kilo ve kas kaybıyla seyreden metabolik bir tablodur. Yalnızca daha fazla yemekle tam olarak düzelmez; erken beslenme desteği ve hekim takibi gerektirir.

İlgili sayfa: Onkoloji beslenmesi

Kemik yoğunluğunun azalmasıdır. Kemik yoğunluğu ölçümünde (DEXA) T-skoru -1 ile -2,5 arasında ise osteopeni, -2,5 ve altında ise osteoporoz olarak tanımlanır. Tanıyı hekim koyar.

İlgili sayfa: Menopoz öncesi dönemde kemik sağlığı

Son iki-üç ayın ortalama kan şekeri düzeyini yansıtan kan testidir. %5,7–6,4 aralığı prediyabet, %6,5 ve üzeri diyabet tanı ölçütleri arasında yer alır.

İlgili sayfa: Tip 2 diyabette beslenme

Açlık kan şekeri ve açlık insülininden hesaplanan, insülin direncini tahmin etmeye yarayan bir indekstir. Tek başına tanı koydurmaz; hekim tarafından diğer bulgularla birlikte yorumlanır.

İlgili sayfa: İnsülin direnci ve prediyabet

Kan şekerinin normalin altına, genellikle 70 mg/dL'nin altına düşmesidir. Titreme, terleme, çarpıntı ve bilinç bulanıklığı yapabilir; insülin ve bazı diyabet ilaçlarını kullananlarda öğün düzeni bu yüzden önemlidir.

İlgili sayfa: Tip 2 diyabette beslenme

Damar duvarında plak oluşumuyla en çok ilişkilendirilen kolesterol taşıyıcısıdır. Doymuş yağın azaltılması, doymamış yağ ve çözünür lif tüketiminin artırılması LDL'yi olumlu etkiler.

İlgili sayfa: Tansiyon, kolesterol ve kalp-damar sağlığı

Kandaki yağların bir türüdür. Fazla şeker ve rafine karbonhidrat, alkol ve fazla kilo trigliseridi yükseltebilir.

İlgili sayfa: Tansiyon, kolesterol ve kalp-damar sağlığı

Tahmini glomerüler filtrasyon hızıdır; böbreklerin kanı ne kadar iyi süzdüğünün kreatinin değerinden hesaplanan tahminidir. Kronik böbrek hastalığının evrelendirilmesinde kullanılır.

İlgili sayfa: Böbrek hastalıklarında beslenme

Vücudun demir depolarını gösteren kan testidir. Düşük ferritin demir eksikliğini düşündürür; enflamasyon durumlarında olduğundan yüksek çıkabilir.

İlgili sayfa: Fertilite ve gebelik öncesi beslenme

Kalsiyum emilimi ve kemik sağlığı için gerekli vitamindir. Kandaki düzeyi 25-hidroksi D vitamini testiyle ölçülür; takviye dozu ölçüm sonucuna göre hekim tarafından belirlenir.

İlgili sayfa: Menopoz öncesi dönemde kemik sağlığı

Glisemik indeks, karbonhidrat içeren bir besinin kan şekerini ne hızla yükselttiğini gösterir. Glisemik yük bu hızı porsiyondaki karbonhidrat miktarıyla birlikte değerlendirir ve gerçek hayatta daha kullanışlıdır.

İlgili sayfa: İnsülin direnci ve prediyabet

Sindirilemeyen bitkisel karbonhidratlardır. Çözünür lif (yulaf, baklagil) kolesterol ve kan şekeri dengesine, çözünmez lif (tam tahıl, sebze kabuğu) bağırsak hareketlerine katkı sağlar.

İlgili sayfa: Sindirim sağlığı: şişkinlik, IBS, reflü ve kabızlık

Günlük proteinin öğünlere nasıl paylaştırıldığıdır. Proteinin tek öğüne yığılması yerine gün içine dengeli dağıtılması, kas kütlesinin korunması ve tokluk için önerilir.

İlgili sayfa: Sporcu beslenmesi

Sebze, meyve, baklagil, tam tahıl, zeytinyağı, kuruyemiş ve balık ağırlıklı; kırmızı et ve işlenmiş gıdaların sınırlı olduğu beslenme modelidir. Kalp-damar sağlığıyla ilişkisi büyük çalışmalarla gösterilmiştir.

İlgili sayfa: Tansiyon, kolesterol ve kalp-damar sağlığı

Yüksek tansiyonu önlemek ve azaltmak için geliştirilmiş; sebze, meyve, az yağlı süt ürünleri ve tam tahıl ağırlıklı, tuzu sınırlı bir beslenme modelidir.

İlgili sayfa: Tansiyon, kolesterol ve kalp-damar sağlığı

Fermente olabilen bazı kısa zincirli karbonhidratların kısaltmasıdır. Hassas kişilerde gaz ve şişkinliğe yol açabilirler; düşük FODMAP yaklaşımı eleme, yeniden ekleme ve kişiselleştirme aşamalarıyla uzman eşliğinde uygulanır.

İlgili sayfa: Sindirim sağlığı: şişkinlik, IBS, reflü ve kabızlık

Hücre bölünmesi ve bebeğin sinir sistemi gelişimi için gerekli bir B vitaminidir. Gebelik planlayan kadınlara takviye genellikle önerilir; doz ve başlangıç zamanı hekimle belirlenir.

İlgili sayfa: Fertilite ve gebelik öncesi beslenme

Sporda göreli enerji yetersizliğidir; antrenman yüküne göre yetersiz enerji alımının performans, hormon dengesi, adet düzeni ve kemik sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerini tanımlar.

İlgili sayfa: Sporcu beslenmesi

Hücrelerin insüline daha az yanıt vermesi ve kan şekerini dengede tutmak için daha fazla insülin gerekmesidir. Beslenme, hareket, uyku ve kilo yönetimiyle iyileşebilir.

İlgili sayfa: İnsülin direnci ve prediyabet

Kan şekerinin normalden yüksek ancak diyabet tanı sınırının altında olduğu durumdur. Açlık kan şekeri 100–125 mg/dL ya da HbA1c %5,7–6,4 aralığındadır; yaşam tarzı değişikliğiyle diyabete ilerleme riski belirgin azalabilir.

İlgili sayfa: İnsülin direnci ve prediyabet

Polikistik over sendromu; düzensiz ya da olmayan yumurtlama, androjen fazlalığı belirtileri ve ultrasonda polikistik over görünümünden en az ikisiyle tanımlanan hormonal bir durumdur. Sıklıkla insülin direnciyle birlikte görülür.

İlgili sayfa: Fertilite ve gebelik öncesi beslenme

Dışkılama alışkanlığındaki değişikliklerle birlikte tekrarlayan karın ağrısıyla seyreden, bağırsak-beyin etkileşimiyle ilişkili işlevsel bir bozukluktur. Tanıyı hekim koyar; beslenme düzenlemesi tedavinin önemli parçasıdır.

İlgili sayfa: Sindirim sağlığı: şişkinlik, IBS, reflü ve kabızlık

Glütene karşı gelişen, ince bağırsağa zarar veren otoimmün bir hastalıktır. Tanı, kişi glüten tüketirken yapılan kan testleri ve biyopsiyle konur; tedavisi ömür boyu glütensiz beslenmedir.

İlgili sayfa: Sindirim sağlığı: şişkinlik, IBS, reflü ve kabızlık

Çoğunlukla kadınlarda bacak ve kollarda simetrik, ağrılı yağ birikimiyle seyreden kronik bir durumdur. Diyetle verilen kiloya diğer yağ dokuları gibi yanıt vermeyebilir; tanı ve tedavi planını hekim belirler.

İlgili sayfa: Lipödemde beslenme

Böbrek fonksiyonlarının üç aydan uzun süre azalmış olmasıdır. Evresi eGFR ve idrarda protein kaybına göre belirlenir; beslenme planı evreye göre değişir.

İlgili sayfa: Böbrek hastalıklarında beslenme